Γιώργος Σιάκας*
Η έρευνα για τη δημοκρατία που υλοποίησε η About People για το Progressive Lab συνέκρινε απόψεις και στάσεις πολιτών της Ελλάδας, της Γαλλίας, της Σουηδίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ρουμανίας. Τα ευρήματά της για την Ελλάδα μας δίνουν την δυνατότητα να δομήσουμε τη συζήτηση για τις αντοχές και το μέλλον της δημοκρατίας σε τρεις διαστάσεις: την δημοκρατία ως αξία, ως αποτέλεσμά, και ως λειτουργία.
Η δημοκρατία ως αξία συγκεντρώνει πολύ υψηλά ποσοστά υποστήριξης. Οκτώ στους δέκα την θεωρούν παρά τα προβλήματά της ως το ιδανικό σύστημα διακυβέρνησης. Με την ίδια πλειοψηφία απορρίπτεται και οποιαδήποτε συζήτηση για μία αυταρχική εναλλακτική, είτε με την μορφή ενός δικτατορικού καθεστώτος, είτε με την εμφάνιση ενός ισχυρού ηγέτη που θα μπορεί να παρακάμπτει νόμους και κανόνες. Η δημοκρατία ως τρόπος επίλυσης συγκρούσεων και λήψης αποφάσεων παραμένει πολύ υψηλά στο αξιακό μας σύστημα.
Όμως, η δημοκρατία δεν θεωρείται πως παράγει ικανοποιητικά αποτελέσματα. Οκτώ στους δέκα θεωρούν πως η δημοκρατία σήμερα δεν λειτουργεί αποτελεσματικά. Με παρόμοια έμφαση 6/10 εκτιμούν πως η γενιά τους ζει χειρότερα από προηγούμενες γενιές και επτά στους δέκα συμφωνούν στο ότι οι σημερινοί νέοι θα ζήσουν χειρότερα από τους ίδιους.
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως αντιμετωπίζουμε μία παράδοξη εκτίμηση, η οποία συνδυάζει προσδοκίες, απαισιοδοξία και απογοήτευση. Πως γίνεται η δημοκρατία να αποτελεί το προτιμητέο σύστημα διακυβέρνησης ενώ την ίδια στιγμή αποτελεί έναν μηχανισμό μειωμένου αποτελέσματος;
Αυτό οφείλεται στα χαρακτηριστικά της λειτουργίας της. Σύμφωνα με την έρευνα, τα μεγάλα συμφέροντα υπερκερνούν την λειτουργία της πολιτικής (29%), αποτελεσματικοί μηχανισμοί λογοδοσίας απουσιάζουν (29%), η δικαιοσύνη δεν λειτουργεί ανεπηρέαστη από παρεμβάσεις (26%), τα κόμματα δεν θέτουν σε πρώτη μέριμνα το δημόσιο συμφέρον (25%). Με άλλα λόγια, η δημοκρατία δεν λειτουργεί αποτελεσματικά, γιατί οι βασικές συνιστώσες που προσδίδουν δύναμη σε ένα δημοκρατικό σύστημα, όπως η πολυφωνία, ο πλουραλισμός, η σύνθεση ιδεών, ή η υποστήριξη πολιτικών ενσωμάτωσης, απουσιάζουν.
Τι φταίει για τις λειτουργικές της αδυναμίες; Εδώ βρίσκεται το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της έρευνας. Οι ίδιες οι ελίτ υπονομεύουν την αποτελεσματικότητα και την σταθερότητα. Στο ερώτημα του αν αποτελούν πυλώνα ή απειλή για τη δημοκρατία, η απάντηση είναι ξεκάθαρη: οι ελίτ θεωρούνται απειλή (67%). Δεύτερη ισχυρότερη απειλή θεωρούνται τα ΜΜΕ (53%).
Η εκ πρώτης όψεως θολή εικόνα για τις δυνατότητες της δημοκρατίας, γίνεται πλέον ξεκάθαρη. Η έρευνα δεν εκφράζει μία γενική δυσαρέσκεια ή μία άκριτη απόρριψη του δημοκρατικού συστήματος. Εκφράζει την δυσαρέσκεια των πολιτών για τον τρόπο λειτουργίας της, με σαφή αντί-ελίτ και «αντί-κατεστημένα» χαρακτηριστικά.
Το δημοκρατικό σύστημα διακυβέρνησης, δεν αμφισβητείται. Τουλάχιστον για την ώρα. Όμως οι βασικοί πρωταγωνιστές του, ή αλλιώς το «κατεστημένο», θεωρούνται οι βασικοί υπαίτιοι της αναποτελεσματικότητας του. Οι σημερινές ελίτ είναι απονομιμοποιημένες, είτε λόγω αδυναμίας, ανικανότητας, ή δόλου. Το τι ισχύει από αυτά ακριβώς, έχει μικρή σημασία.
Αυτό που έχει σημασία είναι η ανάληψη πρωτοβουλιών από τις πολιτικές δυνάμεις, ώστε να καταστήσουμε την δημοκρατία περισσότερο λειτουργική. Σε επόμενη φάση, μπορεί να γίνει και πιο αποτελεσματική.
* Ο Γιώργος Σιάκας είναι Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και Διευθυντής Ερευνών της Μονάδας Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
